Rekla bih da u mojim pričama često postoji i žena koja, iako je na ivici da doživi otkrovenje, nastavlja da živi po starom. Zbog toga sam dobijala i kritike – da to možda nije feministički, da bi ženski likovi, barem u književnosti, trebalo da se emancipuju i na taj način podstaknu druge žene da učine to isto, budu im inspiracija. Ali stvarnost nije takva
U književnosti već uveliko poznate i proslavljene sjevernomakedonske spisateljice, prevoditeljke i profesorice Rumene Bužarovske postoje pukotine u kojima žene pokušavaju da prežive, ne nužno i da se „oslobode“. Te pukotine javljaju se u jeziku, u tijelu, u međuljudskim odnosima. Junakinje Rumene Bužarovske nijesu heroine u klasičnom smislu, ali nijesu ni pasivne žrtve – one su ogledalo društva koje ih oblikuje.
Njen najnoviji roman „Toni“ otvorio je još jedno neugodno pitanje – pitanje muškosti kao naučenog obrasca ponašanja koji svima nanosi štetu. Dok čitamo ovaj roman, osjećamo bijes, nelagodu, čak i sažaljenje. Ono što sigurno nećemo osjetiti je ravnodušnost.

Spisateljica je izgradila literarni svet koji čitaoca navodi da preispita ukorenjene stereotipe i dinamiku odnosa polova u našem društvu
Rumenu Bužarovsku lokalna publika poznaje pre svega kao autorku britkih priča iz zbirki Osmica, Moj muž i Nikuda ne idem, a ove godine je njen roman Toni u kratkom roku stekao brojne čitaoce i pokrenuo burne rasprave o muškosti na Balkanu. Osim kao spisateljica, Bužarovska radi i kao profesorka američke književnosti, prevoditeljka i esejistkinja, a budući da je njeno bavljenje tekstom analitičko i razigrano, bez obzira na formu, ovi književni svetovi poslužili su i kao osnov za pozorišne predstave i filmove širom regiona. Razgovarale smo upravo o posmatranju i raslojavanju stvarnosti, o žanrovima, prevodima i panelima, o poziciji istočnoevropskih autorki, feminizmu i katarzičnosti humora. Sve to, nadam se, protiv romantizacije i mitologizacije književnog rada.
Srećemo se u jesen, dok trčite između festivala i gostovanja, a život književnika deluje prilično glamurozno sa strane. Kako u stvari izgledaju ta stalna putovanja i neprekidni (verujem slični) okrugli stolovi?

Годинава, македонски добитнички на признанието „Штефица Цвек“ се писателките Румена Бужаровска за „Тони“ и Билјана Црвенковска за „Приказни од ѕунливото море“ заедно со уште пет други автор(к)и од Србија, Хрватска, Босна и Херцеговина и Црна Гора. По тој повод разговараме со Румена Бужаровска, но и за досегашниот фидбек од читателите и критиката на „Тони“, состојбата на домашната книжевна сцена, како и за младите книжевници и следните книжевни потфати на Бужаровска.
Андреј Медиќ Лазаревски: Една од добитничките си на признанието „Штефица Цвек“ за 2025 година заедно со уште неколкумина авторки и автори од регионот. Признанието е доделено за романот „Тони“, па за почеток би сакал да те прашам што лично тебе ти значи ова признание? Но, што значи и во однос на македонската книжевност, особено бидејќи признанието се доделува на неколкумина автор(к)и од регионот, а дополнително наградата е и насочена кон вреднување на феминистички или квир дела и дела што отстапуваат од канонот, генералниот книжевен терк и сл.? 
Румана Бужаровска: Посебно ми е мило што сум дел од изборот на „Штефица Цвек“ бидејќи оваа иницијатива ја гледам како една од позначајните во регионот. Прво, треба да имаме предвид дека нема многу награди или признанија што се меѓународни, или во овој случај регионални. Со оглед на тоа што пишуваме на јазик што по број на говорители може да се означи како „мал“, сведени сме на домашните и локалните признанија, за разлика од другите земји во поранешна Југославија кои делат заеднички јазик, па затоа имаат и повеќе заеднички признанија. Од тој аспект „Штефица Цвек“ е прва иницијатива што во својот избор го вклучи и македонскиот јазик. Уште еден прогресивен аспект на овој избор е што тој е неконвенционален и дава признанија на дела што отскокнуваат од главнотековното, па од тој аспект ми е многу битно што „Тони“ се најде во таквиот избор. Бунтовните читателки, кои го организираат овој избор, се помлада генерација на книжевнички и книжевници кои ми даваат надеж во ова време на глобалниот подем на фашизмот, оти ја негуваат и промовираат културата на заедништвото, на славење на различностите и на бунтот против угнетувањето, што сметам дека се воедно и основните принципи за опстојувањето на секое квалитетно книжевно дело.  Конечно, гледаме дека македонските автори се процентуално дури и поприсутни од авторите на другите земји, што е доказ дека имаме квалитетна, различна и бунтовна книжевност. 

Третата сезона ја отвораме со Румена Бужаровска, нашата и ваша омилена пистелка и книжевничка, која во најмала рака го редефинираше значењето на зборовите „мојот маж“. Непосредно по издавањето на нејзиниот роман „Тони“, со Румена разговараме за културата на итност и како таа влијае на пишувањето, гаење на чувства на оптимизам и резилиентност среде растечка глобална безнадежност, медиумската изложеност, книжевноста како терапија и еден сомнителен уметнички одбор. Уживајте!
Продукција: Платформа Медуза со поддршка на Heinrich-Böll-Stiftung e.V.
Авторка: Калиа Димитрова

Францускиот дневен весник „Либерасион“ во своето викенд-издание посветено на литературата има посебен осврт за најновата книга на Румена Бужаровска што е објавена на француски јазик – „Не одам никаде“. Збирката раскази е во издание на една од најугледните француски издавачки куќи „Галимар“, во превод на Марија Бежановска.
– Жена или маж, ниту еден лик од расказите на Румена Бужаровска не бега од целосното разоткривање на неговите мани и предрасуди. Љубомора, кукавичлак, ароганција… Палавото перо на 44-годишната македонска авторка воодушевува во ситничарството на душите обликувани од општествените стеги – го започнува својот осврт новинарот и литературен критичар Луи Сејер.Во трето или прво лице, жените со четириесет и нешто години од средната класа, кои најмногу се изразуваат во нејзините книги, ги гледаат своите емоции изложени без филтер, горко исмеани, но со одредена добрина.– Сакам да го критикувам општеството и мразам сентименталност. Хуморот ми дозволува да ја убијам оваа сентименталност, а исто така е најдобар начин да укажам на нечија ригидност, сексизам или расизам – вели Бужаровска за „Либерасион“.Разочарани, Весна, Софија или Светлана се сомневаат и се исцрпуваат обидувајќи се да ги исполнат своите улоги како мајка, сопруга или сама жена. Тие се исто толку неспособни како и мажите околу нив да го надминат современиот конформизам и да комуницираат со другите.– Тоа е една од работите што сакам да ги направам: да ги хуманизирам жените и нивните мани, а не да ги осудувам повеќе или помалку грубо од мажите – додава таа.Според новинарот на „Либерасион“, овој стремеж не е изненадувачки на Балканот.Иако денес е една од најистакнатите писатели во регионот, преведена на повеќе од десетина јазици, Румена првенствено се поврзува со каузата на жената. Од нејзиното откривање како студентка, оваа преведувачка и професорка по американска литература на Универзитетот во Скопје повеќе од дваесет години ги осудува лагите на традиционалното семејство. Таа има статус на феминистичка писателка и тврди дека нејзиниот активизам е роден од длабокото чувство на неправда.– Од почетокот на пубертетот сфатив дека ме третираат поинаку од мојот брат. Не можев да излезам како него бидејќи ме гледаа како потенцијална мајка, со ризик да го „уништам угледот на фамилијата“. Тоа ме направи длабоко огорчена. Моето пишување и мојот активизам потекнуваат од ова чувство – се доверува таа со великодушна едноставност.Во балканските општества „кои сè уште ја немаат направено својата сексуална револуција“ и каде што жените долго се исклучени од јавната дебата, Румена Бужаровска го поздравува доаѓањето на бранот #MeToo и концептите што резонираат со „Мојот маж“, нејзината прва збирка преведена на француски во 2022 година. Секогаш со нејзиниот разорно каустичен стил, Бужаровска се запрашува за поимот искоренување, толку присутен во земја обележана со емиграција. Додека многу автори од Југоисточна Европа ја отфрлаат етикетата „Балкан“, Бужаровска ја брани. Таа претпочита да го исмева овој „комплекс на инфериорност кон Западот“, како во последниот расказ „8 Март“ и неговото речиси жестоко финале околу сопругата на американскиот амбасадор. Според неа, Балканот е за самоомраза и таа го презира тој комплекс на инфериорност. Одмаздничките национализми поттикнати од популистите во регионот ја згрозуваат. Од Сараево до Атина, оваа внука на комунистички активист прогонет по страшната грчка граѓанска војна се обидува да го осуди локалниот расизам, како што е „албанофобијата“ што го јаде македонското општество (Албанците претставуваат околу 30 проценти од населението, забелешка на „Либерасион“). Како и сите Македонци, и Румена Бужаровска е трауматизирана од неодамнешниот пожар во ноќниот клуб во Кочани. Но оваа вечна бунтовничка, блиска до нејзините студенти, се надева дека генерацијата зед, „многу подобра од нашата“, ќе продолжи да демонстрира против убиствената корупција. И дека ќе престане да бара подобар живот на друго место.– Нивните родители им ставија во глава дека мора да заминат и дека Западот е целиот млеко и мед, но таму секогаш ќе има сиромашни имигранти. Можеби ќе сфатат дека останувањето во Македонија може да биде одлично и дека понекогаш е подобро да инвестираш таму каде што живееш наместо да заминеш – нагласува Бужаревска за париски „Либерасион“.
Тони Гламчевски

https://www.radiomof.mk/rumena-buzharovska-e-najchitana-avtorka-za-2024-godina-vo-tri/
На синоќешната средба меѓу писателите и читателите во книжарницата „Три“ во Градски трговски центар, посветена на второто издание на романот „Тони“, македонската современа писателка Румена Бужаровска се здоби со Признание за најчитана авторка во 2024 година во „Три“.
„Со книгите ‘Чкртки’, ‘Осмица’, ‘Не одам никаде’, ‘Мојот маж’, ‘Господ, па Америка’ и ‘Тони’, Румена е најчитаната авторка во Издавачки центар ‘Три’, со продадени над 4 000 примероци во текот на изминатата година“, информираат од издавачкиот центар.

По објавата на четири одлични збирки раскази, писателката Румена Бужаровска одлучи да напише роман и, судејќи според еуфоријата меѓу публиката на промоцијата, неговиот книжевен успех веќе е загарантиран.
Откако ја зеде во своето јато, издавачкиот центар „Три“ прво ги реобјави претходните збирки раскази на писателката Румена Бужаровска, потоа следуваше објавата на есеистичката книга „Господ, па Америка“, а на 4 декември во „Јавна соба“ беше промовиран и првиот роман на Бужаровска со наслов „Тони“.
Излегувањето на романот беше проследено со бомбастична најава дека тоа е книга која ќе ве удри од земја и ќе ве натера да ги преиспитате општествените, романтичните и семејните односи од нашето секојдневие. Промоцијата беше проследена од многубројни читатели на делата на Бужаровска, а се одвиваше низ разговор што со авторката го водеа поетесата, основачка и главна уредничка на „Медуза“, Калиа Димитрова, и македонскиот писател Петар Андоновски.

Дојде познатиот дел од песната на Дорс, солото на клавијатури. „Ту Реј Манзарек“, рече важно Тони, повторно ја крена чашката и ја допи на екс. Го обзеде чувство на волшепство, како кога беше млад и одеше на одмор на море, и кога ќе се погледнеше со некоја убава девојка во ноќта додека свиреше на гитара. Ги затвори очите, длабоко вдиша, ги испрчи градите нанапред и помина со прстите низ косата. Кога ги отвори повторно очите, виде две сенки, една повисока и една пониска, како се приближуваат кон него. Не ми се верува, си рече. Не ми се верува кој ми дојде во скут, си рече гледајќи ги девојките од плажата. Двете беа облечени во црни фустанчиња и носеа џиш црвени кармини.
„Калиспера, копелес!“, рече кривоокиот, а слабичкиот за малку ќе паднеше од столчето од што се обиде брзо да стане. „Ористе!“, викна покажувајќи кон своето столче.„Калиспера“, одговорија девојките стоејќи меѓу двете маси, одмерувајќи каде би седнале. Тони сфати дека Грците ќе му ги земат девојките, ако не реагира брзо.„Хир из фри ту“, рече и покажа кон двете празни столчиња на неговата маса. „Кај сакаш да седиме?“, повисоката ја праша пониската на македонски.„Нормално дека треба да седите со наши луѓе“, ја искористи приликата Тони да ги намами да му се придружат, ја префрли косата на другата страна од челото и се насмевна, но брзо го пресече мислата дека можеби забите му се откачиле, па ја затвори устата, помина со јазикот по горната вилица и се опушти кога се осигури дека сѐ си стои на место.
„Па добро тогаш“, рече помалата. Другата кимна, па двете се приближија кон неговата маса. Повисоката лесно се смести на високото столче, но помалечката се фати за пластичната маса обидувајќи се да си помогне да се качи и за малку ќе ја превртеше. „Превисоко ми е“, рече смеејќи се, но Тони веќе стоеше до неа со подадена рака.„Дозволи ми да ти помогнам“, ѝ рече фаќајќи ја за дланката. Кога девојката се качи на столчето, тој малку и како да се поклони. „Ти благодарам“, побрза да каже пред таа да има можност да му се заблагодари. Таа финта ја имаше научено од татко му, Андон, кој велеше дека господин човек треба да се заблагодарува на дама за приликата да ѝ отвори врата или да ѝ запали цигара. Исто така, татко му го беше подучил дека таа финта „пали кај пичиња“.

Есеите на Бужаровска се истовремено ем лични ем политични, а и одлична патописна проза.
Ги заследив есеите на Румена Бужаровска уште кога почнаа да излегуваат на српскиот портал Велике приче. После неколку прочитани есеи, си помислив дека се брилијантен материјал за нејзина нова книга, па кога излезе „Господ, па Америка“ (Издавачки центар Три, 2024), секако дека се израдував што овие големи приказни ќе ги имаме и на хартија.
Есеите на Румена се истовремено ем лични ем политични, а и одлична патописна проза. Авторката ѝ дава нова тежина на овој тип проза, барем во рамките на домашната книжевност. Ги шири личниот есеј и патописот како жанрови додека нè води на фамозно патување низ неколку сојузни земји на САД. Од Аризона до Флорида, плус една не баш лагодна прошетка до Џорџија каде Бужаровска користи ретка прилика да ја посети фармата кадешто некогаш живеела и пишувала маестралната Фланери О’Конор. Расказите на Фланери на македонски ги имаме токму во превод на Румена. За приказната да се заокружи уште поубаво, посетата на фармата (инаку можниот книжевен топос во неколку раскази на О’Конор) се случува токму на роденденот на Фланери О’Конор.

Имам пријател од Македонија кој живее во богатите, германски предели на Европа. Таму живее и работи поголемиот дел од неговиот живот како возрасен човек.  Како и други Македонци што се иселиле на Запад, и тој порано пушел. Сега е од оние Европејци опседнати со здравјето, па следствено, со смртта. Секојпат кога ќе се сретневме на кафе да си помуабетиме за тоа што-како било и ќе запалев цигара, ќе ме искараше за мојата навика со жестокоста што е карактеристична за бивш пушач. „Сакаш да изгледаш како сите тука?“ ќе ме прашаше. „Види каков тен имаат, гледај колкави ќеси имаат под очите“, ќе ме предупредеше. „Сѐ ти е тоа од цигари, алкохол и месо!“
            Иако не ми се допаѓа кога ме караат, морам да признаам дека неговите зборови ме натераа малку повеќе да обрнам внимание на изгледот и на навиките на луѓето во моето опкружување. И да, мојот пријател има право. Многу луѓе овде во Македонија и во други делови на поранешна Југославија изгледаат така – земјен тен, потечени очи, испиени образи, подуени стомаци, виснати раце, подгрбавени ’рбети, рапави гласови од децении пушење. Но зад сето тоа не стојат само месото, ракијата и цигарите: ова е балканското лице на сиромаштијата.
            Не можам го заборавам мигот кога првпат во животот видов морбидно дебел човек во Америка.  Тоа беше во раните 90-ти. Татко ми ме зеде со себе во банка, па додека се врткав низ чекалната дури тој вршеше работа, во банката влезе огромен човек кој застана на крајот на редицата. Подзинав од  тој самонанесен деформитет и не можев да престанам да зјапам во него. Не е дека во Македонија нема дебели луѓе. Баба ми, на пример, си беше дебела, но овде зборуваме за големина што длабоко ме вознемири. Се сеќавам дека не можев да ги одлепам очите од фалтите сало што му висеа од телото во слоеви, еден врз друг, како самиот да се топи како свеќа. И не можам да си ја заборавам чудната и глупава помисла дека ваков еден човек не мора да носи алишта, зашто едноставно може да си ги скрие и паричникот и клучевите во еден од своите набори од сало. Тогаш мислев дека само овој човек што го видов е уникатна манифестација на американската нездравост, а со тоа, и нa сиромаштијата, но во следните недели сретнав многу луѓе слични на него.

Збирката раскази „Мојот маж“ на македонската писателка, професорка и преведувачка Румена Бужаровска е на листата на 100 највпечатливи книги за 2022 во Франција, која ја објави француското книжевно списание „Лир“ (Lire).  Книгата на француски јазик излезе на 8 септемрви, во издание на прочуената издавачка куќа „Галимар“ од Париз. Ова е првпат дело од македонски автор да биде издадено од овој водечки француски издавач што постои 111 години. „Мојот маж“ на француски ја преведе Марија Бежановска.
„Мојот маж“ е четврта збирка на Бужаровска, а во Македонија во 2014 ја издаде „Или-или“. Досега е преведена на 13 јазици, а следат и преводите на шпански, португалски, бугарски, полски и грчки, а грчкиот издавач „Дарданос“ ќе објави 3 нејзини збирки.
„Мојот маж“ лани во март излезе и на германски во издание на „Зуркамп ферлаг“ и беше книга на неделата во Германија, според угледниот неделник „Шпигел“. Оваа книга се смета за најуспешно издание од сите регионални автори објавени на германски за територијата на Германија, Швајцарија и Австрија.

Новите генерации автори ја оживеаја сцената и направија македонската јавност да чита и да бара дела од домашни автори, вели во интервјуто за МКД.мк и за respublica.edu.mk една од најпопуларните денешни македонски писателки, Румена Бужаровска, чии книги достигнуваат високи тиражи и во Хрватска и во Србија. Смета дека традиционално не се спроведуваат добри културни политики, дека лошо се раководи со националните културни институции и дека власта културата ја смета за третостепен ресор. „Затоа им се чудам и им се восхитувам на независните уметници како функционираат во оваа средина.“
Бужаровска е и книжевен преведувач и вонредна професорка по американска книжевност на англиската катедра на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Во 2016 година беше избрана за еден од најинтересните писатели во Европа (Ten New Voices of Europe) во рамките на платформата Литературна Европа во живо (Literary Europe Live). Добитничка е на хрватската регионална награда за кратка проза „Едо Будиша“. Таа е една од организаторките и иницијаторките на ПичПрич – платформа за раскажување женски приказни. Нејзините раскази се преведени на англиски, хрватски, украински, српски и германски, а токму во Хрватска и Србија тиражите на нејзините книги постигнуваат невообичаени бројки дури и за овие простори. Токму за тие простори, за загубениот поранешен југословенски простор и вредности, зборуваме со Бужаровска, која имала само 10 години кога се распадна Југославија.
– Во рамките на самиот простор не се чувствувам многу ограничена. Ние сме релативно млада книжевна култура, што овозможува простор за отворање нови перспективи, експериментирање, поставување јазични, книжевни и културни вредности или пак стандарди. Ако живеете, на пример, во Велика Британија, која има толку богата книжевна и јазична традиција, вие не учествувате толку директно и активно во создавањето на културата, со оглед на тоа што пред вас имало илјадници писатели или филолози. Од тој аспект е прилично возбудливо да се работи во средина во која има неограничени можности за создавање и истражување.