25.04,2026, 18:00
Штанд на Три
Промоција на преводот на Чуварот во ‘ржта (Калина Малеска во разговор со Румена Бужаровска)
Саем на книга, Скопје
Автор: Nino Naumov
Радио Милева Очајанка бр.1
Интервју со Румена Бужаровска за нејзиниот превод на „Чуварoт во ‘ржта“ од Џ. Д. Селинџер
Не се сеќавам точно кога решив дека нема да ја вратам „Игра во ‘ржта“, ама се сеќавам дека тоа мајско попладне скроз на крај од четврта година средно, пред библиотекарката во моето школо ја одглумив монодрамата „стварно не можев да ја најдам книгата професорке, не знам каде сум ја изгубила“. Повторно ја разуверив дека е океј, не е проблем, ќе си ја платам, нема потреба да ми дава уште фора да ја најдам. Библиотекарката ми побара 200 денари, јас и ги дадов, и задоволна од добриот дил отидов да си купам сандали за матурска. Наредниот ден на мајка ми и кажав дека штиклите чинеа 200 денари повеќе отколку што уствари платив за нив.
Мојата фасцинација со The Catcher in the Rye почна кога прв пат ја прочитав на 16 години. Тоа беше некој чуден превод што ми беше смешен и фасцинантен: полн со „хибриди“ и „делии“. Тоа издание на „Игра во ‘ржта“ во превод на Саве Цветановски и со илустрација на корицата од Димитар Кондовски од 1966 е првото издание на македонски објавено 15 години откако е издадена за прв пат. Главниот јунак Холден Колфилд се појавил само неколку години откако тинејџерите биле препознаени како возрасна и културна категорија. Џ. Д. Селинџер на некој начин го напишал образецот и го дефинирал тинејџерот каков што го знаеме денес. Контроверзна, цензурирана, забранувана и омилена на многу генерации подоцна, книгата станува „библија“ на несфатениот тинејџер и дел од културното наследство на 20тиот век. The Catcher in the Rye и главниот јунак Холден Колфилд биле инспирација за безброј песни, филмови, книги и барем еден атентат.
Во овој број на КИРИЛИЧНА ПОДДРШКА имав среќа да разговарам со Румена Бужаровска, попозната како една од најчитаните и најпреведувани македонски авторки, помалку позната како една од најдобрите преведувачки од англиски кај нас, а најмалку позната како една од најфините луѓе со кои сум разменила мејлови. Нејзиниот превод на „Чуварoт во ‘ржта“ наскоро излегува од печат во издание на ТРИ.
Претежно преведувате современи автор(к)и: Џ. М. Куци, Труман Капоти, Фланери О’Конор, а сега и Џ. Д. Селинџер. Покрај тоа што е една од Вашите омилени книги, кои други причини ве мотивираа да се нафатите да го преведете Џ. Д. Селинџер и неговата The Catcher in the Rye?
Основната желба да го преведам ова дело е поврзана со тоа што навистина се работи за еден од моите омилени романи. Го предавам во прва година на факултет и не постои пат да го прочитам и да не ме трогне или насмее. Забележав и како перцепцијата за одредени работи во романот ми се отвора низ годините, како што обично се случува со добрите книги – секогаш наоѓаш нешто ново, нешто што покажува зошто тоа дело е безвременско. Мојата љубов кон ова дело ме поттикна уште одамна и да ги проверам сите постоечки преводи на романот, и искрено не бев задоволна од ниеден превод (а ги има пет). Мислам дека читателот не може да се соживее со романот на македонски како што може тоа да го направи на англиски. Првенствено тоа е зашто нараторот Холден Колфилд зборува на разговорен јазик типичен за еден тинејџер, па така тој често се повторува, претерано употребува одредени фрази, многу пцуе и е прилично неелоквентен. Па така, ако јазикот е пренесен несоодветно, на стандарден литературен јазик и без многу фантазија, волшепството на романот се губи. Сакав да му го доближам ова волшепство на македонскиот читател, па затоа се обидов на свој начин да го преведам романот.
И покрај тоа што „Чуварот во ’ржта“ е безвременска приказна која се занимава со универзални теми, сепак е книга објавена пред 75 години. Каков беше процесот на правење на Холден Колфилд релевантен и близок за тинејџерот што живее во 2026 година во Скопје?
Долго размислував каков глас да му дадам на Холден Колфилд, бидејќи сепак, тој не е од Скопје и не е тинејџер што живее во 2026 година. И во оригиналот, говорниот јазик на Холден е исто така илузија – во тоа се состои мајсторството на Селинџер. Доколку навистина транскрибирате говор, говорот не звучи така – полн е со паузи, со прекинувања, со повторувања, така што Селинџер добро знаел како да напише текст што ќе ве измами да мислите дека е говорен. Бидејќи сепак Холден е од Њујорк, решив да му дадам говор што ќе звучи скопски и современо, но внимавав тоа да не стане гротескно и да не одвлекува внимание од читањето. Ако се држите до реалноста, тинејџер од Скопје би зборувал со огромен број англизми или цели англиски фрази, за што не сме спремни во книжевноста во овој момент (можеби еден ден тоа ќе стане прифатливо). Па така, се обидов да го направам да звучи урбано за читателска публика од дваесетина до максимум педесетина години, и водев сметка да немам „бумерски“ фрази. Но и овој превод ќе застари, па затоа добро е да се преведува на секоја генерација или две.
Како професорка на факултет, како успеватe да го разбудите интересот кон читањето кај оваа генерација?
Исто како и очајот и досадата, и ентузијазмот е заразен. Отсекогаш сум предавала дела за кои сум имала голема љубов, па се надевам дека преку ентузијазмот успевам да ги „заразам“ моите студенти со делата и да ги инспирирам да читаат понатаму. Се трудам и да не им давам дела за кои не се подготвени, бидејќи за читање одредени книги исто така е потребна кондиција (на пример, не може во прва година да им го дадете Џојс). Забележав дека тоа се менува со генерациите. На овие генерации, 1950 година им е многу далечна. Тоа го сметаат за стара книжевност, а технички таа сѐ уште ја нарекуваме „современа“. Апсолутно тоа веќе не е современо за нив – современо е 21 век.
Со кој збор или фраза поминавте најмногу време за да го преведете? Кој е денешниот еквивалент на phonies?
Се помачив околу насловот, околу некои од пцовките и околу phonies. Не сите фрази што Холден ги употребува мора огледално да се одразуваат во македонскиот текст, оти нашиот природен говор е поинаков и не секогаш изискува повторување на одредена фраза. Но се држев сепак до принципот на повторување на некои конструкции и некои зборови. Пцовките морав да ги направам повулгарни, бидејќи „проклет“ или „пеколен“ не се пцовки во македонскиот јазик, а во Америка во 1950тите биле, поради што романот бил забрануван. Морав да најдам еквиваленти што ќе ги запрепастат конзервативните читатели. За насловот: ловец е несоодветно во однос на главната метафора на романот, па затоа се решив за чувар. Сепак, Холден сака да ги заштити и да ги спаси децата, а никако не да ги лови. Во голема мера романот е за траумата на Холден поради сексуално злоставување, па затоа тој сака да ги заштити децата и не сака да влезе во светот на возрасните, кои ги гледа како корумпирани, и секако, како phonies, што го преведов со варијации на зборот фејк – фејкерско, фејкерка, фејкерчиња.
Радио Милева, С03Е01, Љубомора
WOW Athens Festival интервју
Пред нејзиниот настап на фестивалот WOW, писателката од Северна Македонија зборуваше со „Атинόрама“ за феминизмот, пишувањето и грчките корени.
Toni, Aleksandra Vujić
Da li vam se nekada desilo da knjigu ne možete da ispustite iz ruku, ali da vas junaci toliko nerviraju da biste je najradije spalili?
Sredinom prošle godine dobili smo prvi roman Rumene Bužarovske, Toni. Roman je objavila izdavačka kuća Booka nakon više Rumeninih zbirki priča koje smo imali prilike da čitamo, takođe u njihovom izdanju.
Na samom početku, glavni junak je na grčkoj plaži sa, čini se, suprugom i sinom. Kroz njegove misli i njihove dijaloge shvatamo da on tu ženu mrzi, da žena voli i pazi sina, a da je Toni negativna slika stereotipnog Balkanca koji ne mari previše za porodicu, čak svoju partnerku mrzi, i glavna mu je briga da li će da pojede dva ili tri girosa i pokušava da šarmira mnogo mlađe devojke poznavanjem muzike. Vrlo brzo shvatamo da je sin njegov, a da je Tamara samo njegova devojka i da je njegova proždrljivost nešto kasnije glavni pokretač situacije. Dalji tok vam neću otkrivati, ali znajte da se vrlo brzo situacija menja, Toni postaje ubeđen da je žrtva, i to više puta, a svoju tužnu sudbinu koristi za pribavljanje obroka, seksa, društvenih poena…
Da li vam se nekada desilo da knjigu ne možete da ispustite iz ruku, ali da vas junaci toliko nerviraju da biste je najradije spalili? To je, ukratko, moj utisak o ovom romanu. Rumena je maestralno naslikala glavnog junaka, Tonija, koji je tipičan primer sredovečnog čoveka koji ne ume da se nosi sa svojim godinama, nesvestan svoje neostvarenosti i ubeđen da mu pripada sve. Prema njenim rečima, namera joj je bila da pokaže kako žena ume dobro da opiše muškarca u književnom delu, u čemu je i uspela.
„Toni je ćutao. Nije voleo kad ga tako često prekidaju komentarima, ali još više je želeo da izbegne temu koliko je skupo u Švajcarskoj, zato što je on to vrlo dobro znao. […] Shvatio je da će ako hoće da ide kod Nine, morati da uzme kredit. Bilo je previše komplikovano da laže majku za šta mu trebaju pare. O tome kako će slagati Tamaru gde ide na nedelju dana, rekao je sebi da će misliti ako i kada dođe dan za takav rasplet situacije. Bio je ponosan na lekciju koju je naučio od oca: ne otvaraj karte do samog kraja. Pa je zato pisao Nini i slagao je da mu ne radi kreditna kartica i da ne zna da se snađe sa bukiranjem i sličnim stvarima. […] Sutradan mu se Nina javila i rekla da mu je rezervisala avonsku kartu i hotel, za nedelju dana.”
Toni, Rumena Bužarovska
Rumena, kako sama kaže, piše zgusnuto jer ni sama ne voli da čita dosadne knjige. Tako je Toni pokupio sve negativne osobine tog tipa muškaraca, a iz stranice u stranicu nižu se njegova kritična razmišljanja, postupci i razgovori. Stil pisanja je pitak, sveden i jednostavan, uz vešto korišćenje humora, često i crnog.
Toni je običan, ispotprosečan muškarac ubeđen da je sve zaslužio prostim postojanjem. Naročito iz odnosa prema ženskim likovima možemo primetiti da ne daje ništa, a traži sve. Čak i kad sazna istinu o smrti svog oca i kada bi temelj čitavog verovanja u očevu superiornost, te i od njega naučen način na koji se odnosi prema ženama, trebalo da bude poljuljan, to se ne dešava. Grešku uviđa majka, iako ostane dosledna u titranju svom mezimčetu, ali ne i sam Toni.
„Čekaj, čekaj, rekao je sebi Toni i otvorio Fejsbuk. Na svom zidu je napisao:
NIŠTA NIJE DŽABE, OSIM SVEGA
Dobar sam, jebo mi pas mater, dobar sam, mislio je, gledajući kako mu se roje notifikacije i lajkovi. Zadovoljno je uzdahnuo uz mali osmeh. Možda bi trebalo da naručim dva donera, pomislio je Toni. Nek ide život, zaslužio sam.”
Toni, Rumena Bužarovska
U romanu postoje i ženski likovi koji nisu želeli da budu deo Tonijevog sveta, ali njih ne upoznajemo direktno, samo kroz priču. One su u drugim državama, neke čak i na drugom kraju sveta, pobegle od Tonija i takvih sličnih njemu. A, ima ih – upoznajemo ih kroz delo, druže se sa Tonijem i svi su jednako loši i oduševljavaju se međusobno lošim postupcima.
Rumena kritikuje čitav sistem koji je doveo do nastanka raznih Tonija, a, mi se nadamo, kao što je urednik izdavačke kuće Booka Ivan Bevc na predstavljanju ovog romana i istakao, da Toniji iščezavaju i da novije generacije ipak umeju bolje.
mart, 2026.
Toni: nepodnosliva lakoća samoljublja, Martina Marinković
(Тони: неподносливата леснотија на самољубието, од Мартина Маринковиќ)
https://booksa.hr/kritike/toni-nepodnosljiva-lakoca-samoljublja
U posljednje vrijeme sve češće razmišljam o autorima i autoricama koji pišu iz perspektive ili fokalizacije likova suprotnog spola, i koliko to zna biti (ne)uspješno. Kristian Novak, primjerice, od regionalnih autora prvi mi pada na pamet kao netko tko je u dva romana veoma uspješno ispisao i bez uklizavanja u klišej okarakterizirao žene; Milenu u Ciganin, ali najljepši i Profu u romanu Slučaj vlastite pogibelji. Pisanje likova suprotnog spola koji će biti dovoljno karakterno izraženi da su u tekstu uistinu vjerodostojni, a da pritom nisu dovedeni do granice karikaturalnosti ili pak svedeni na estetski ispolirano pretjerivanje, kao u slučajevima primjene male ili female gazea, autorima i autoricama, posebice duljih proznih formi poput romana, nije nimalo lak zadatak.
Sagledamo li sad konkretnije autoricu koja se bavi ispisivanjem muškarca koji ipak utjelovljuje karikaturu, onu koje će čitatelji biti jasno svjesni od prve stranice romana i koja literarnim reflektorom obasjava presliku stvarnosti, dolazimo do važnog imena suvremene makedonske književnosti: Rumene Bužarovske.
Toni je prvi roman Rumene Bužarovske, inače spisateljice kratke proze i autorice nekoliko knjiga, čija je zbirka kratkih priča Moj muž 2023. godine postavljena kao uspješna predstava u Zagrebačkom Kazalištu Mladih. Rumena Bužarovska u svojem je najnovijem proznom djelu detaljno raspisala Tonija, muškarca-roman, onako kako, vjerujem, ni oni slični Toniju sami ne bi znali napisati, bez da cenzuriraju sve gadosti koje ovaj protagonist radi pred svojim čitateljima.
Na sižejnoj razini, roman je određen prilično jednostavno: pratimo isječak Tonijevog života, nekoliko mjeseci koji istovremeno obiluju zbivanjima, od ljetovanja u Grčkoj sa sinom i partnericom do života u majčinom stanu u Skopju, ali njegova je ključna razlika od većine romana koji se bave isključivo narativom centralnog lika, u tome što nema promjene u protagonistu. Od prve do posljednje stranice Toni je isti, on se ne mijenja, a stvari se ironično samo zbivaju oko njega, dešavaju se samo njemu i, naravno, on ni zašto nije kriv. Bužarovska je Tonija napisala toliko slojevito da se iz njegove strukture ličnosti može dijagnosticirati čitav spektar psihičkih poremećaja, no da se ne bi krivo shvatilo, roman se ne fokusira na to, a neće niti ova kritika.
Rumena Bužarovska pisanjem je ovog romana dokazala da je jednako vješta u dugoj proznoj formi, kao što je i u kratkoj, s tim da mi se također čini kako je s Tonijem pogodila zlatnu sredinu ne preopširnog romana koji povremeno gubi fokus niti tekstualne zbijenosti kratke priče. Toni je roman koji narativnu strukturu i fokalizaciju (pripovijedanje je iz trećeg lica) bazira isključivo na jednom liku, onom naslovnom, koji je također i metatekstualno i višerazinski zastupljen u romanu o sebi. Njegovo se ime tako repetitivno pronalazi u tekstu: većina Tonijevih prijatelja ili poznanika zove se Toni, Tonijeva majka čita Toni Morrison, Tonijev je otac imao kolegu Tonija… Toni je toliko ‘posebno’ ime da ne samo da romanu pripada takav naslov, i njemu pripadajući protagonist, već je na simboličkoj razini Toni naprosto romaneskni, frajerski state of mind, tekstualna kombinacija fabularnog okvira njegovog oh, tako teškog života i narativne linije svih njegovih (krivih) domino-efekt intoniranih odluka, začinjen unutarnjim monolozima od kojih se čitateljici diže kosa na glavi.
Toni izaziva i gađenje, i podsmijeh, i želju da se čitatelj osobno uvuče među stranice romana, izvuče Tonija van i fizički se obračuna s njim u naivnoj nadi da će mu to pomoći da se promijeni, ali Toniju, protagonistu romana, tom neodoljivom narcisu srednjih godina, nema pomoći, i upravo mi je zato ovaj roman toliko dobar, čitateljski potentan i zaigrano zasićen. Jer Toni iz romana itekako je stvaran, i posvuda je, i dijeli svoje užasno iritantne, nevjerojatno sebične i duboke narcisoidne karakteristike sa svim prosječnim ofucanim frajerima koji u srednjoj dobi još uvijek misle da su dovoljno cool kao što su na mizernih pet minuta bili kad im je bend u kojem su svirali u ranim dvadesetima dobio malo žešći aplauz na birtijskoj svirci, kad bi povremeno u razgovoru ispali najpametniji, kad bi jednom sa zabave otišli s djevojkom kojoj su se cijelu noć upucavali.
Toni je i slika muškarca što pripada generaciji koja više ne zna tko je, onog koji je zapeo između rock’n’roll-a i svjetskog poretka u raspadanju, ironično opskrbljenog svom silom glazbenog i kulturnog znanja (izuzev toga tko je napisao 1984., Orwell ili Huxley), a u izostanku onoga o upravljanju vlastitim životom, jer Toni ne samo da ne zna kuhati, on sa svojih pedeset i nešto ne zna ni rukovati perilicom za rublje. A zašto bi uopće i trebao znati, kad za to postoje žene obdarene vrlinama koje će im on zamjerati i celulitom za koji će im prigovarati, češće mentalno, katkad i direktno verbalno, ali će ih zato nadmeno prekidati monolozima o najboljim albumima koje je naručivao kad je radio u Jugotonu, jer što bi one uopće imale pametno za reći, pored njega toliko učenog i inteligentnog?
Istovremeno i mamin i tatin sin, u horoskopu ovan-podznak-lav (što bi drugo bio?), Toni je razmažen iznad svake granice, odrastao čovjek koji pasivno-agresivno pleše na konstantnom rubu temper tantruma čim ga netko ne pogleda dovoljno lijepo ili ga ne sasluša do kraja, čelično samoživ, nepokoleban u prekomjernoj ljubavi prema samome sebi, pognutiji u vlastiti iluzorni odraz od Caravaggiovog Narcisa, i naučen da sam sebi u svemu mora biti prvi, glavni, ma najbolji.
Toni je vremenski smješten u vrijeme pandemije, što Bužarovska uspješno koristi kao plodno literarno tlo za još jednu karakternu crtu ovog, kako vam drago, nadasve osebujnog protagonista. Antimasker plus antivakser jednako je Toni Stojanov, sveznalica kojeg nije briga što mu stara majka sjedi kod kuće nakon što se on zaražen vraća iz izlaska i koji će obavezno voditi kvazi filozofske dijaloge s taksistima o nenošenju zaštitnih maski. Tonija ne dotiče ništa, osim onoga što sam sebi filtrira, što se u njegovoj percepciji neizbježno uvijek veže uz vlastito, genijalno sebstvo. Oko Tonija žene mogu i umirati, a on će za sebe svejedno pronaći opravdanje, pogladiti se po prosijedoj kosi, svom ‘najjačem adutu’, pojesti još jedan kebab iako mu je sva odjeća tijesna, zrcaliti svoje pogreške kao životne nesreće koje ga ne napuštaju i pustiti najčvršće korijenje u ulozi žrtve. Majstorski ispisan u srži ironijskog ključa, Toni je ustvari neshvaćeni muškarac, žrtva histeričnih žena, nedovoljne roditeljske hvale i remenja na hlačama koje se ne da zakopčati.
Bužarovska, osim što na općenitoj, zanatlijskoj razini pisanja proze, uspjelo plete roman koji se s lakoćom čita, bolje reći guta, također stvara i prisnu atmosferu teksta, vrsno barata s humorom koji nije previše direktan i on the nose, a ipak udara gdje ga čitatelj neće očekivati, poput Tonijevih najodbojnijih misli, ispod pojasa, te formira dubinsku psihologizaciju centralnog lika koji ni sa jednim svojim činom naposljetku ne izaziva trunčicu empatije.
S Tonijem se ne može, ali ni bez Tonija ne ide. Tko nije susreo jednog takvog, u najmanju ruku eklektičnog kralja vlastitog svemira, u stvarnom životu, neka se s njim sudari barem u onom književnom. Kronično je nedostajao jedan ovakav roman lika u suvremenom, regionalnom književnom prostoru, a Rumena Bužarovska uspješno je s Tonijem utrla put za raspisivanje stvarnosti kroz grotesku i groteske kroz stvarnost. Jer, tko još misli da je ovaj Toni samo puki produkt izražene autorske mašte i vještine pisanja, neka ga čita iznova, koliko god puta trebalo.
Za kraj ove kritike, ostavljam jedan glazbeni poučak, koji mi se u čitanju Tonija posebno omilio. Da Toni Stojanov kao književni lik ima svoj soundtrack, koji bi zasvirao u pozadini svaki put kad on progovori, bila bi to neupitno pjesma Genije od TBF-a, s onim poznatim refrenom koji toliko evocira svakodnevnu misao našeg protagonista: ja sam genije / čudo prirode / sve na svitu znam / i jasno mi je sve.
WOW Athens Festival
27.03, 18:30 Мојот маж (режија: Марија Маганари)
19:30 Румена Бужаровска (разговорот го води Анастасија Јамали)
Културен центар на фондацијата „Ставрос Нијархос“
„Ne znamo šta će se dogoditi ako se Toni naljuti“
Rumena Bužarovska govorila nam je o svom prvom romanu, humoru, seksualnosti, književnim uticajima – i nadi
autor Božica Luković
08.03.2026.
Moj prvi sudar sa nejasnoćama u vezi sa književnošću u mojoj porodici desio se u nekoj davnoj poseti mojoj valjda baba-tetki, koja je bila starija i od moje babe i od moje tetke naravno. Ali tako su je titulirali.
Dakle, stigao sam joj u posetu, sa ocem i majkom, oni su joj predali poklon, da li je to bila bombonjera, ili čokolada, u svakom slučaju bilo je to nešto kao neprijatelj proteze moje baba-tetke. Ona je uzela taj poklon, nije im se zahvalila, već je rekla: „Bolje da ste mi doneli knjigu.”
Moji su bili iznenađeni, možda ne neljubaznošću, izostankom onoga „poklonu se u zube ne gleda” (pogotovo ako taj poklon kvari zube). Bili su iznenađeni zato što ta moja baba-tetka nije znala da čita, bila je nepismena. I sad traži knjigu. Zašto? Da bi pokazala nekim komšijama koji svraćaju da, eto, ona čita? A šta ako bi joj ta komšinica tražila da joj pročita nešto najbolje iz te knjige?
To bi već bilo zeznuto po baba-tetku. Možda je htela da kaže da su pravi pokloni knjige, iako ne zna da čita, jer je to nešto što ima dugotrajnu vrednost.
Knjiga ostaje, čokolada se pojede i još pokvari zube, ako ih imaš.
Ili je želela da deluje intelektualno i načitano uprkos tome što nije nikada „srela” bukvar. Da pokaže da su knjige prava stvar.
TRI MUSKETARA I PEKAR IZ KIJEVA Godinama posle toga počeo sam da čitam knjige i to ne zato što sam u školi bio inficiran štivima koja su nam nudili u lektiri. Ne, ja sam počeo da čitam zbog muzike kojom sam bio zaluđen. Kupovao sam tada najbolji muzički nedeljnik, engleski New Musical Express, na čijoj je pretposlednjoj ili poslednoj strani uvek bila neka rok zvezda koja bi odgovarala na pitanja šta voli da čita ili sluša ili gleda. Zbog Fila Linota iz Tin Lizija sam uzeo „Dablince” Džejmsa Džojsa, zbog frontmena Bauhausa otkrio sam „Sliku Dorijana Greja” i Oskara Vajlda. Pa sam preko Joy Divisiona otkrivao Kafku, preko The Curea Kamija.
Kada sam se na zimskom raspustu upoznao sa Kamijem i Kafkom, u drugom polugodištu već sam od prosečnog đaka, uspeh dobar, briljirao na pismenim zadacima iz srpskog, što je primetio moj profesor i savetovao me da kao svoj poziv odaberem pisanje. Čak me je kasnije pred nastavničkim osobljem koje je predavalo fiziku i sateralo me na produženu nastavu i branio rečima „On je umetnik”.
Do tada, jedina knjiga koju sam voleo bila su „Tri musketara” i nju sam redovno čitao kada bi me, obavezno jednom godišnje, savladao grip i od odlaska u školu nije bilo ništa. Lažem, bile su dve jako bitne knjige. Druga je „Paklena pomorandža” Entonija Bardžisa i ona me je skroz odredila. Zbog nje sam počeo da pišem dnevnik, kopirajući Bardžisov stil (neuspešno i patetično). Ali, njegov roman je definitivno uticao na moj način pisanja u jednom momentu.
Dva književnika su me opredelila kao pisca. Na početku Entoni Bardžis i mnogo godina kasnije Mišel Uelbek. Zbog Uelbeka sam odlučio da pišem romane, a zbog Bardžisa sam se zainteresovao da pišem. Zato sam mu posvetio nekoliko rečenica u svom poslednjem romanu. Nisam pisao o njemu već kopirao njegov stil u samo nekoliko rečenica. Da parafraziram, junak ulazi u taksi, na radiju svira neki hit, a on kaže: „Bila je to pesma moldavskog predstavnika na Pesmi Evrovizije koji je u kostimu morskog krastavca pevao o ruskom vojniku u napadu na Krim koga ranjava borbeni dron koji je lansirao njegov ljubavnik ‒ pekar iz Kijeva.”
STRAH OD VOJNOG (U)SUDA Od tih dana kada sam briljirao u gimnaziji na pismenim zadacima i otkrivao pisce menjao se ukus kao i važnost čitanja. Pred sam odlazak u vojsku posle gimnazije otkrio sam Tomasa Mana. Oduševio sam se kada sam tokom služenja vojnog roka u kasarni u Sloveniji, u biblioteci, naišao na njegove knjige. Jedva sam čekao slobodna popodneva u kojima bih čitao ovog Nobelovca iz Libeka. Našao sam u vojnoj biblioteci ediciju „Nemački roman” koju sam imao u kućnoj biblioteci. Nedostajala je samo jedna knjiga ‒ zbirka priča Tomasa Mana. Sumnjao sam da se ne radi o krađi nego možda o cenzuri, da se vojna biblioteka otarasila knjige u kojoj je priča „Smrt u Veneciji” u kojoj se slavni kompozitor zaljubljuje u poljskog tinejdžera na odmoru u Veneciji. Slutili su oficiri za bezbednost u JNA da bi se možda neki vojnik „pokvario” od čitanja te priče, počeo drugačije da razmišlja o drugovima na zajedničkom kupanju. Ipak su svi vojnici tada bili tinejdžeri, a sad što je to vojni poligon u Sloveniji, a ne plaža u Veneciji, nema veze. Ljubav je ljubav i ona može buknuti i između dva vojnika, a ne samo između nemačkog kompozitora i lepog poljskog tinejdžera.
DEBELE KNJIGE ZA MORE Tomas Man mi se ponovo ukazao tokom nečega što je ponovo imalo veze sa vojskom. Bila je 1999, NATO bombardovanje Srbije i SR Jugoslavije. Dve nedelje pre akcije „Milosrdni anđeo” dobio sam grip i pozivari su me zatekli u krevetu, ali ne sa knjigom „Tri musketara” već sa kasetofonom na kojem sam slušao Oasis i Massive Attack (bože, Massive Attack pred samo bombardovanje). Rekli su ti vojni pozivari da se, kad ozdravim, javim u svoju jedinicu, da ne brinem, samo idemo na neko jednodnevno gađanje, bla, bla, bla…
Međutim, odlučio sam da se ne odazovem na vojni poziv, a kada su se prvi tomahavci zakucali o tlo i objekte, bio sam još sigurniji u svoju odluku jer je ratni raspored podrazumevao boravak oko objekata u ulici Kneza Miloša, koja je tokom te NATO akcije nekoliko puta bila odvaljivana ili sa nosača aviona ili iz vojne avijacije. Moji roditeji su već imali tužne porodične priče i ja nisam želeo da im priredim još jednu. Bio sam, dakle, dezerter u vreme kad se na televiziji pričalo o tome da svakog od nas očekuje suđenje za dezerterstvo i zatvor. Krio sam se u stanu, nigde nisam izlazio, noću sam držao ugašena svetla.
I… po ceo dan čitao monumentalno delo Tomasa Mana „Josif i njegova braća”. Biblijsku priču koju je genijalni nemački pisac raširio na pola kilograma stranica (valjda je šest knjiga sadržala ta priča, ili manje).
I tako mi je Tomas Man pomogao da prekratim dane dezerterstva i strah od vojnog suda.
Pre dve godine sam provodio odmor u Hamburgu, iz kog sam na jedan dan otišao na izlet u rodni grad Tomasa Mana – Libek. I, mislim, pred kuću Budenbrokovih. Nekada sam knjige nosio na godišnje odmore. Ali poslednjih godina nemam odmore na plažama i morskim destinacijama. Budem tu po dva dana, a onda obilazim gradove i ulice i tražim inspiraciju za svoje romane. Gotovo sve romane sam smislio na putovanjima. Do pre nekoliko godina, kada sam imao odmore pored mora, okeana, bazena… ja sam čitao i čitao. Knjiga mi je bila i svedok opuštanja od stresa radne godine.
Zaspao sam jedanput pored bazena u Provansi i knjiga mi je ispala iz ruku. Voda može da uništi stranice.
Sećam se promocije svog romana gde dolazi Coka „ex- Rock”, radio-voditeljka, i daje mi da potpišem njen primerak moje knjige sa stranicama koje je obeležila i devastirala morska so. Inače, umeo sam da na plažama širom sveta idem polako između peškira, dušeka, suncobrana i špijuniram čitalački ukus ljudi. Uglavnom su to debele knjige koje ljudi uzmu za morske potrebe ‒ ništa ne čitaju preko godine, a na more nose debele knjige. Na plažama sam najčešće viđao norveškog krimi pisca Jua Nesbea. Nisam ga u dva intervjua koja sam radio s njim pitao da li i on na plažama viđa svoja dela.
Čitam uveče, u krevetu, i to je navika još od „Tri musketara”, pa i iz onih godina kada sam gutao stripove, a ne knjige. Ne možete biti pisac a da ne čitate. Možda i možete, ali nekada treba prva pomoć iz biblioteke ‒ kako se grade likovi i porodične priče. Zato sam progutao Džonatana Frenzena. Pre mesec dana u metrou u Londonu ušao sam u jutarnji red vožnje u kome su vagoni tjuba prepuni kompjutera u sadejstvu sa lokalcima koju idu na posao.
Balansirao sam sa koferom i gledao na desetine ljudi koji su čitali knjige. Pitao sam se da li je njihova anksioznost ‒ usled predstojećeg burnouta ili opasnog kolegijuma na kojem će biti kritikovani, ili posle vikenda kad ugledaju koleginicu o kojoj sanjaju, a ona na njih gleda samo kao na druga ‒ manja dok čitaju? Da li im knjiga pomaže da pobede sve to?
Verovatno da, jer bi u suprotnom skrolovali sadržaje na Instagramu, Fejsu, Tviteru… no oni ih često podsećaju da je svakodnevica odvratna i da iz nje, ponekad, treba pobeći. A knjiga je pravi helikopter koji te kidnapuje iz realnosti i odvede na drugo mesto.
Για την Rumena Bužarovska ο φεμινισμός δεν είναι ριζοσπαστικός (For Rumena Bužarovska, feminism is not radical)
Румена Бужаровска зборува за книжевноста како политичко делување, за феминизмот во време на подем на авторитаризам, и за тоа зошто настојува да пишува за својата локална публика.